Pierwsze tygodnie bez alkoholu bywają bardzo intensywne. Człowiek koncentruje się na tym, żeby nie sięgnąć po alkohol, przetrwać głód, odzyskać rytm dnia i nauczyć się funkcjonować bez substancji, która przez lata mogła być obecna niemal w każdej ważniejszej sytuacji. Po kilku miesiącach obraz zaczyna się jednak zmieniać. Abstynencja staje się bardziej stabilna, ale równocześnie pojawia się nowe wyzwanie: trzeba zacząć żyć bez alkoholu, a nie tylko go unikać.
W polskim modelu opisującym kolejne etapy zdrowienia z uzależnienia okres ten określa się mianem fazy przystosowania. Najczęściej przypada ona orientacyjnie na czwarty, piąty i szósty miesiąc abstynencji. Nie jest to jednak sztywny podział medyczny ani biologiczny zegar. Jedna osoba może przechodzić określone zmiany wcześniej, inna później. Znaczenie ma przebieg uzależnienia, kondycja organizmu, stan psychiczny, środowisko, sposób leczenia i wiele innych czynników.
To, co charakterystyczne dla tego etapu, zaczyna się wtedy, gdy walka o samo niepicie przestaje zajmować całą uwagę.
Na początku zdrowienia wszystko może kręcić się wokół alkoholu: czy pojawi się głód, jak wytrzymać wieczór, jak przejść obok sklepu, jak uniknąć spotkania, na którym będą pić inni. Po kilku miesiącach takie sytuacje dla części osób stają się mniej dominujące. I wtedy zaczyna być wyraźniej widać to, co wcześniej alkohol skutecznie zasłaniał.
Mogą wrócić problemy rodzinne. Mogą ujawnić się konflikty, które nigdy naprawdę nie zostały rozwiązane. Nadal istnieją zobowiązania finansowe, trudności w pracy, poczucie samotności, niskie poczucie własnej wartości czy brak pomysłu na przyszłość. Sam fakt odstawienia alkoholu nie usuwa automatycznie problemów, które narastały przez lata.
To ważny moment zdrowienia, ponieważ człowiek zaczyna mierzyć się z rzeczywistością bez chemicznego środka, który wcześniej pomagał mu ją chwilowo zagłuszyć.
Alkohol może przez lata pełnić wiele funkcji. Jedni piją, żeby zmniejszyć napięcie. Inni, żeby zasnąć. Ktoś sięga po alkohol ze złości, ktoś z samotności, ktoś po sukcesie, ktoś podczas imprezy, a jeszcze ktoś dlatego, że nie wie, co zrobić z wolnym wieczorem.
Po odstawieniu alkoholu wszystkie te sytuacje nadal występują.
Różnica polega na tym, że trzeba nauczyć się reagować na nie inaczej.
Nie wystarcza już powiedzieć: „nie piję”. Trzeba znaleźć odpowiedź na pytanie: „co robię zamiast picia?”.
Właśnie dlatego u części osób w tym okresie pojawia się poczucie nudy albo pustki. Wcześniej rytm życia mógł być wyznaczany przez alkohol. Planowanie picia, samo picie, dochodzenie do siebie, konflikty, przeprosiny, kolejne próby ograniczenia alkoholu — wszystko to potrafiło wypełniać ogromną część codzienności.
Kiedy ten chaos znika, pojawia się cisza.
Zwyczajny dzień bez dramatycznych wydarzeń może początkowo wydawać się dziwnie pusty. Praca, obiad, spacer, wieczór, sen. Dla człowieka, którego układ nagrody przez lata był przyzwyczajony do silnych bodźców związanych z alkoholem, taka zwyczajność może nie od razu dawać satysfakcję.
Nie oznacza to jednak, że z człowiekiem dzieje się coś niezwykłego. W badaniach nad zdrowieniem po odstawieniu alkoholu opisuje się możliwość utrzymywania przez kolejne miesiące takich objawów jak problemy ze snem, drażliwość, gorszy nastrój, głód alkoholu czy anhedonia, czyli ograniczona zdolność odczuwania przyjemności.
Dlatego człowiek może już nie walczyć codziennie z potrzebą wypicia, a mimo to nadal nie czuć się dobrze.
To również jeden z powodów, dla których nie warto traktować kilku miesięcy abstynencji jako zakończenia całego procesu. Regeneracja funkcji poznawczych i psychicznych może trwać znacznie dłużej. Badania wskazują, że część zdolności związanych z pamięcią, koncentracją i funkcjami wykonawczymi poprawia się przez wiele miesięcy abstynencji, często nawet w perspektywie sześciu do dwunastu miesięcy.
Nie oznacza to oczywiście, że każdy człowiek przechodzi dokładnie taki sam proces. Zdrowienie jest indywidualne.
Faza przystosowania ma jeszcze jeden istotny wymiar. Człowiek zaczyna uczyć się przeżywać emocje bez alkoholu.
Wcześniej mechanizm mógł być prosty:
stres — piję,
złość — piję,
samotność — piję,
radość — piję,
weekend — piję,
nagroda za ciężki dzień — piję.
Po kilku miesiącach abstynencji ten automatyzm trzeba zastąpić innymi zachowaniami. Rozmową, ruchem, odpoczynkiem, kontaktem z drugim człowiekiem, terapią, zainteresowaniami albo po prostu zgodą na to, że nie każdą trudną emocję trzeba natychmiast usunąć.
To jedna z najważniejszych zmian w zdrowieniu.
Człowiek zaczyna rozumieć, że można przeżyć złość i nie wypić. Można mieć zły dzień i nie wypić. Można czuć się samotnym i nie wypić. Można również świętować sukces bez alkoholu.
Na tym etapie pojawia się jednak jeszcze jedno zagrożenie: poczucie, że problem już minął.
Po kilku miesiącach można wyglądać zdecydowanie lepiej. Poprawia się wygląd, sen, funkcjonowanie zawodowe, często także relacje rodzinne. Alkohol przestaje być obecny w każdej myśli. Wtedy może pojawić się bardzo niebezpieczne przekonanie:
„Mam to już za sobą.”
Czasami za nim idą kolejne myśli:
„Terapia nie jest mi już potrzebna.”
„Mogę spokojnie chodzić na imprezy z alkoholem.”
„Skoro tyle czasu nie piję, to chyba jednak potrafię się kontrolować.”
„Może kiedyś będę mógł wypić jedno piwo.”
Właśnie tutaj poprawa sytuacji może paradoksalnie stać się źródłem ryzyka. To, że człowiek odzyskał kontrolę nad codziennym życiem, nie oznacza automatycznie, że odzyskał bezpieczną kontrolę nad alkoholem.
Trzeźwienie nie polega bowiem na udowadnianiu sobie, że można ponownie pić.
Polega na budowaniu życia, w którym alkohol przestaje być potrzebny.
W fazie przystosowania coraz większego znaczenia zaczynają nabierać rzeczy pozornie zwyczajne: regularny rytm dnia, praca, kontakt z ludźmi, aktywność fizyczna, zainteresowania, odpowiedzialność, odpoczynek i umiejętność radzenia sobie z problemami bez uciekania od nich.
Z czasem zmienia się również sposób, w jaki człowiek patrzy na samego siebie.
Na początku abstynencji można myśleć głównie: „jestem człowiekiem, który nie pije”.
Później warto, żeby pojawiło się coś więcej.
Jestem rodzicem. Partnerem. Pracownikiem. Przyjacielem. Człowiekiem, który ma zainteresowania, obowiązki, plany i własne cele.
Trzeźwość ma być fundamentem życia, ale nie musi być jego jedyną treścią.
Dlatego po kilku miesiącach bez alkoholu warto spojrzeć szerzej niż tylko na liczbę dni w kalendarzu.
Czy umiem przeżyć stres bez picia?
Czy mam sposób na nudę?
Czy potrafię odpoczywać bez alkoholu?
Czy rozwiązuję problemy, czy nadal przed nimi uciekam?
Czy mam z kim porozmawiać, kiedy dzieje się coś trudnego?
Czy poza abstynencją pojawiło się w moim życiu coś, co daje mi sens?
To właśnie takie pytania pokazują, czy zdrowienie zaczyna wychodzić poza samo powstrzymywanie się od picia.
Faza przystosowania nie jest końcem drogi. Jest momentem, w którym człowiek zaczyna sprawdzać, czy potrafi funkcjonować trzeźwo nie tylko w warunkach leczenia i mobilizacji, ale także w najbardziej zwyczajnym życiu.
I właśnie wtedy pojawia się jedna z najważniejszych zmian w całym procesie zdrowienia:
człowiek przestaje organizować swoje życie wokół alkoholu — nawet wtedy, gdy jego głównym celem wcześniej było tylko to, żeby go nie wypić.
