Uzależnienie nie zaczyna się od dna. Jak alkohol krok po kroku przejmuje kontrolę nad życiem

Uzależnienie od alkoholu rzadko zaczyna się od porannego picia, drżących rąk, utraty pracy czy rozpadającej się rodziny. Zaczyna się znacznie wcześniej. Często wtedy, gdy człowiek normalnie pracuje, płaci rachunki, spotyka się ze znajomymi i jest przekonany, że nad wszystkim panuje.

Na początku alkohol daje coś, czego człowiek potrzebuje. Rozluźnia. Ułatwia zasypianie. Pozwala zapomnieć o problemach. Dodaje odwagi. Pomaga wejść między ludzi. Tłumi napięcie po pracy. Staje się nagrodą po ciężkim tygodniu.

I właśnie dlatego początek uzależnienia tak łatwo przeoczyć.

Osoba pijąca najczęściej nie myśli wtedy: „uzależniam się”. Myśli: „należy mi się”, „przecież wszyscy piją”, „mogę przestać, kiedy będę chciał”, „mam ciężką pracę”, „piję tylko wieczorem”, „nigdy nie zawaliłem pracy przez alkohol”.

Terapeuta patrzy na to inaczej. Nie pyta wyłącznie, ile ktoś wypija. Patrzy przede wszystkim na to, jaką funkcję alkohol zaczyna pełnić w życiu człowieka.

Bo granica między piciem okazjonalnym a rozwijającym się problemem nie zawsze przebiega przez liczbę butelek. Czasami pierwszym sygnałem jest coś znacznie mniej spektakularnego: człowiek zaczyna coraz częściej potrzebować alkoholu, żeby zmienić swoje samopoczucie.

Najpierw alkohol pomaga

Pierwszy etap może wyglądać zupełnie niewinnie.

Ktoś wraca zmęczony z pracy i wypija dwa piwa.

„Dzięki temu się wyciszam”.

Ktoś inny nie potrafi zasnąć.

„Lampka wina i od razu lepiej śpię”.

Jeszcze ktoś czuje się skrępowany wśród ludzi.

„Po dwóch drinkach jestem bardziej rozmowny”.

Problem nie polega na tym, że człowiek jednego wieczoru napił się dla rozluźnienia. Problem zaczyna się wtedy, kiedy mózg zapamiętuje prostą zależność:

napięcie – alkohol – ulga.

Im częściej ten schemat jest powtarzany, tym łatwiej alkohol staje się podstawowym sposobem regulowania emocji.

Z perspektywy osoby pijącej wszystko nadal wygląda normalnie. Nie ma ciągów alkoholowych. Nie ma leczenia odwykowego. Nie ma spektakularnych strat.

Jest tylko coraz częstsze myślenie:

„Dzisiaj też bym się napił”.

„Po tym dniu muszę coś wypić”.

„Bez piwa jakoś nie mogę się rozluźnić”.

Terapeuta może już w tym momencie zobaczyć coś ważnego: alkohol przestaje być wyłącznie dodatkiem do sytuacji, a zaczyna być narzędziem do radzenia sobie z samym sobą.

Potem alkohol zaczyna być potrzebny

Z czasem zmienia się tolerancja.

Dawniej wystarczały dwa piwa. Teraz potrzeba trzech albo czterech. Dawna ilość nie daje już tego samego efektu.

Człowiek nie musi tego odbierać jako ostrzeżenia. Przeciwnie – niektórzy są nawet dumni, że „mają mocną głowę”.

Tymczasem rosnąca tolerancja może być jednym z objawów rozwijającej się zależności fizjologicznej.

Coraz częściej pojawia się też myślenie o alkoholu.

Nie musi to jeszcze wyglądać jak dramatyczny głód alkoholowy. Może być znacznie subtelniejsze.

Człowiek już po południu zastanawia się, co kupi wieczorem.

Sprawdza, czy w domu jest alkohol.

Wybiera spotkanie, na którym będzie można się napić.

Denerwuje się, gdy okazuje się, że impreza ma być bez alkoholu.

Weekendu bez picia zaczyna nie traktować jak normalnego weekendu, ale jak jakąś stratę.

I nadal może mówić:

„Przecież jestem normalny. Alkoholik pije codziennie”.

To jeden z największych mitów dotyczących uzależnienia.

Człowiek może być uzależniony i nie pić codziennie. Może pracować. Może mieć rodzinę. Może przez kilka dni albo tygodni nie sięgać po alkohol. Istotne jest to, co dzieje się z kontrolą, pragnieniem alkoholu, priorytetami i konsekwencjami picia.

Pojawia się utrata kontroli

To jeden z momentów, które w terapii mają ogromne znaczenie.

Człowiek planuje:

„Dzisiaj tylko dwa piwa”.

Kończy na sześciu.

Obiecuje:

„W tym tygodniu nie piję”.

W środę znajduje powód, żeby jednak się napić.

Idzie na spotkanie z zamiarem wypicia jednego drinka, ale po pierwszym pojawia się następny.

Nie oznacza to, że każda osoba uzależniona po pierwszym kieliszku zawsze będzie piła do utraty przytomności. Utrata kontroli może wyglądać różnie.

Czasem dotyczy ilości.

Czasem czasu.

Czasem częstotliwości.

Czasem samego rozpoczęcia picia.

Człowiek coraz częściej robi coś innego, niż wcześniej zaplanował.

I wtedy uruchamia się bardzo silny mechanizm obronny: racjonalizacja.

„Była okazja”.

„Koledzy namówili”.

„Miałem ciężki dzień”.

„Byłem zdenerwowany”.

„Przecież jutro nie piję”.

„Każdemu czasami zdarza się przesadzić”.

Osoba pijąca naprawdę może w te wyjaśnienia wierzyć.

Terapeuta patrzy jednak na powtarzający się wzorzec. Jeden wieczór niczego jeszcze nie rozstrzyga. Jeżeli jednak przez miesiące człowiek regularnie przekracza własne granice, obiecuje sobie ograniczenie, a potem wraca do tego samego sposobu picia, problem przestaje być kwestią przypadku.

Alkohol zaczyna zajmować coraz więcej miejsca

W pewnym momencie alkohol przestaje dopasowywać się do życia.

To życie zaczyna dopasowywać się do alkoholu.

Najpierw niezauważalnie.

Człowiek nie pojedzie gdzieś samochodem wieczorem, bo chce się napić.

Nie wybierze aktywności, przy której alkohol jest niemożliwy.

Niechętnie spotyka się z ludźmi, którzy nie piją.

Coraz częściej wybiera towarzystwo, w którym jego sposób picia nie wzbudza pytań.

Zaczyna pilnować zapasu alkoholu.

Planować zakupy.

Ukrywać rzeczywistą ilość wypijanego alkoholu.

Wyrzucać butelki w taki sposób, żeby domownicy ich nie zobaczyli.

Pić przed spotkaniem albo po nim.

Nalewać mocniejsze drinki, niż widzą inni.

Na tym etapie często pojawia się bardzo charakterystyczny konflikt.

Rodzina mówi:

„Masz problem z alkoholem”.

Osoba pijąca odpowiada:

„Wy macie problem z moim piciem. Ja nie”.

To ogromna różnica.

Człowiek zaczyna bronić nie tylko siebie. Zaczyna bronić możliwości picia.

Pojawiają się konsekwencje, ale picie trwa

To jeden z najważniejszych sygnałów uzależnienia.

Problemy nie powodują trwałego zatrzymania picia.

Była awantura w domu.

Po kilku dniach alkohol wraca.

Partner zagroził odejściem.

Przez tydzień człowiek nie pije.

Potem zaczyna „kontrolowanie”.

Był problem w pracy.

Pada obietnica poprawy.

Po pewnym czasie wszystko wraca.

Lekarz mówi, że alkohol szkodzi zdrowiu.

Człowiek ogranicza picie na chwilę, a następnie znajduje argument, dlaczego może znowu wypić.

To właśnie ten moment bywa niezrozumiały dla rodziny.

„Skoro widzi, co alkohol robi z jego życiem, dlaczego nadal pije?”

Ponieważ w uzależnieniu sama wiedza o konsekwencjach przestaje wystarczać.

Człowiek może wiedzieć, że alkohol niszczy jego zdrowie, relację, finanse czy pracę, i jednocześnie odczuwać bardzo silny wewnętrzny przymus sięgnięcia po niego.

Właśnie dlatego mówienie osobie uzależnionej: „po prostu przestań pić” często jest równie nieskuteczne, jak mówienie człowiekowi z bezsennością: „po prostu zaśnij”.

Z czasem człowiek przestaje pić po to, żeby było dobrze

Zaczyna pić, żeby nie było źle.

To ogromna zmiana.

Kiedyś alkohol dawał euforię, rozluźnienie, zabawę.

Teraz coraz częściej daje ulgę.

Po przerwie w piciu pojawia się rozdrażnienie, napięcie, niepokój, problemy ze snem, potliwość, drżenie rąk albo silne poczucie dyskomfortu.

Człowiek odkrywa, że po alkoholu objawy słabną.

I wtedy może pojawić się picie rano.

Nie dlatego, że ktoś marzy o imprezie o siódmej rano.

Pije, żeby przestały trząść się ręce.

Żeby uspokoić organizm.

Żeby móc się ubrać.

Żeby dojść do pracy.

Żeby poczuć się „normalnie”.

Dla terapeuty jest to niezwykle poważny sygnał.

Dla osoby uzależnionej może to być moment ogromnego wstydu.

Jeszcze niedawno sama patrzyła na ludzi pijących rano i mówiła:

„Ja nigdy taki nie będę”.

Teraz sama robi dokładnie to, czego kiedyś nie potrafiła zrozumieć.

Świat zaczyna się kurczyć

W zaawansowanym uzależnieniu coraz mniej rzeczy daje przyjemność.

Zainteresowania znikają.

Relacje słabną.

Obowiązki są odkładane.

Pojawiają się problemy finansowe.

Człowiek może zaniedbywać wygląd, jedzenie, zdrowie, rodzinę.

Alkohol przejmuje coraz większą część dnia.

Trzeba go zdobyć.

Wypić.

Dojść do siebie.

Ukryć konsekwencje.

Wymyślić usprawiedliwienie.

Naprawić to, co wydarzyło się podczas picia.

A później cały cykl rozpoczyna się ponownie.

To właśnie wtedy otoczenie często mówi:

„Przecież on wszystko stracił. Jak może jeszcze pić?”

Tyle że człowiek uzależniony nie podejmuje już decyzji dotyczących alkoholu w taki sam sposób jak osoba, która nie jest uzależniona.

Alkohol stał się jednym z centralnych elementów jego funkcjonowania.

„Jeszcze nie jestem alkoholikiem”

To zdanie terapeuci słyszą bardzo często.

„Nie piję denaturatu”.

„Mam pracę”.

„Mam mieszkanie”.

„Nie śpię na ławce”.

„Nie piję codziennie”.

„Nigdy nie miałem delirium”.

Problem polega na tym, że człowiek porównuje się najczęściej nie ze zdrową osobą, lecz z kimś znajdującym się w jeszcze cięższym stadium choroby.

Dopóki znajdzie kogoś, kto pije więcej, może sobie powiedzieć:

„Ze mną nie jest jeszcze tak źle”.

Tymczasem uzależnienie nie zaczyna się w chwili całkowitego rozpadu życia.

Rozpoczyna się znacznie wcześniej.

Współczesne podejście kliniczne zwraca uwagę przede wszystkim na utratę kontroli nad piciem, silne pragnienie alkoholu, rosnące znaczenie picia kosztem innych aktywności, kontynuowanie go mimo szkód oraz – u części osób – rozwój tolerancji i objawów odstawiennych.

Dlatego pytanie nie powinno brzmieć wyłącznie:

„Czy jestem już alkoholikiem?”

Znacznie bardziej użyteczne są inne pytania:

Czy coraz częściej myślę o alkoholu?

Czy piję więcej, niż zamierzałem?

Czy próbowałem ograniczyć picie i nie potrafiłem utrzymać własnych postanowień?

Czy potrzebuję alkoholu, żeby się rozluźnić, zasnąć albo przestać się źle czuć?

Czy moje picie powoduje konflikty?

Czy ukrywam jego skalę?

Czy rezygnuję z innych rzeczy, żeby móc się napić?

Czy piję mimo świadomości, że alkohol już mi szkodzi?

Jeżeli na kilka z tych pytań odpowiedź brzmi „tak”, warto przestać zastanawiać się nad etykietą i zacząć przyglądać się samemu problemowi.

Terapeuta nie czeka na „dno”

Jednym z najbardziej szkodliwych przekonań dotyczących uzależnienia jest twierdzenie, że człowiek musi najpierw „sięgnąć dna”.

Nie musi.

Nie trzeba stracić rodziny.

Nie trzeba stracić pracy.

Nie trzeba trafić do szpitala.

Nie trzeba zostać bez pieniędzy.

Nie trzeba obudzić się na izbie wytrzeźwień.

Im wcześniej człowiek zauważy, że traci kontrolę nad alkoholem, tym wcześniej może zacząć coś z tym robić.

Uzależnienie może się pogłębiać, ale możliwe jest również zdrowienie. Leczenie nie polega jedynie na zabraniu człowiekowi butelki. Chodzi o zrozumienie, po co alkohol był potrzebny, jakie mechanizmy podtrzymywały picie, jak rozpoznawać głód alkoholowy, jak radzić sobie z emocjami i jak odbudować życie, którego centrum nie stanowi już alkohol.

A jak wygląda to od strony człowieka uzależnionego?

Najczęściej nie wygląda jak świadome podejmowanie decyzji:

„Od dzisiaj niszczę sobie życie”.

Wygląda zupełnie inaczej.

Najpierw:

„Napiję się, bo mam ochotę”.

Potem:

„Napiję się, bo miałem ciężki dzień”.

Później:

„Napiję się, bo bez tego nie mogę się uspokoić”.

Jeszcze później:

„Napiję się tylko trochę”.

Następnie:

„Od jutra nie piję”.

A w pewnym momencie:

„Muszę się napić, żeby jakoś funkcjonować”.

I właśnie między pierwszym a ostatnim zdaniem potrafią minąć lata.

Nie ma jednej chwili, w której człowiek nagle staje się uzależniony. Jest proces. Coraz więcej miejsca zajmuje alkohol, a coraz mniej zostaje dla wszystkiego innego.

Dlatego nie warto czekać na ostatnią fazę.

Najlepszym momentem, żeby zatrzymać rozwijający się problem, nie jest chwila, kiedy człowiek straci już wszystko.

Najlepszym momentem jest ten, w którym po raz pierwszy uczciwie przyzna przed samym sobą:

„Alkohol zaczyna mieć nade mną większą kontrolę, niż chciałbym przyznać”.

Od tego zdania może zacząć się nie kolejny etap picia, lecz pierwszy etap zdrowienia.